Feromony

Aktualizacja: 24 sierpnia 2026

Feromony to lotne, bezwonne substancje chemiczne wydzielane na zewnątrz organizmu. Mają ogromne znaczenie na poziomie biologicznym, służą przede wszystkim do podświadomej komunikacji między osobnikami tego samego gatunku, wpływają na zachowania społeczne, zaznaczanie terytorium oraz przyciąganie partnerów seksualnych. Wydzielają je również ludzie. Ich działanie jest szczególnie dobrze poznane u zwierząt, natomiast rola feromonów u człowieka nadal pozostaje przedmiotem badań i dyskusji naukowych.

Feromony – czym są?

Nazwa „feromon” wywodzi się z języka greckiego, w którym pherein oznacza przekazywać, a hormao pobudzać. Określenie to zostało po raz pierwszy użyte w 1959 roku. Feromony określa się jako substancje wydzielane przez osobniki tego samego gatunku, prowokujące specyficzne reakcje fizjologiczne oraz behawioralne. Zatem związki o charakterze feromonów zostały odkryte niespełna pół wieku temu. Obok tych niewątpliwie najbardziej znanych substancji semiochemicznych, jakimi są feromony, do tej samej grupy związków zalicza się również:

• autotoksyny – odchody i metabolity toksyczne zarówno dla wytwarzającego je organizmu, jak i dla innych osobników;
• autoinhibitory populacji – ograniczające jej nadmierny rozrost powyżej poziomu zakłócającego równowagę ekologiczną;
• nekromony – substancje rozpoznające śmierć, które wydzielane przez ciała martwych zwierząt odstraszają osobniki tego samego lub innego gatunku.

Wracając do feromonów, są one produkowane przez organizmy wszystkich zwierząt, w tym ludzi. W przypadku człowieka są wytwarzane w największych ilościach na powierzchni skóry, głównie w gruczołach potowych. Z punktu widzenia chemicznego są to głównie wielopierścieniowe związki aromatyczne z grupy polibenzenowej, zawierające znaczne ilości energii chemicznej. Wiązanie energii chemicznej polega na łączeniu pierścieni w łańcuch, a uwalnianie na „łamaniu łańcuchów” i uwalnianiu porcji energii. Reakcja wytwarzania feromonów zachodzi odruchowo i nie da się nią sterować tzw. siłą woli, czyli działaniem korelatora. Wysyłanie feromonów odbywa się pod względem informacyjnym, na zasadzie odruchu, bez udziału świadomości, emocji i refleksji.

Jak działają feromony?

Aby mogło dojść do „semiochemicznej komunikacji” pomiędzy organizmami, feromony muszą dotrzeć do swoistych receptorów na powierzchni komórek odbiorcy. U kręgowców za odbiór feromonów odpowiedzialny jest głównie narząd lemieszowo-nosowy, nazywany również narządem Jacobsona. To parzysty narząd zlokalizowany po obu stronach przegrody nosowej. Łącząc się w ten sposób z jamą nosową, odbiera informacje niesione w postaci lotnych związków chemicznych. Gdy feromon przedostanie się do wnętrza organizmu odbiorcy i połączy się ze swoimi receptorami, wywołuje odpowiednią reakcję poprzez stymulację ośrodkowego układu nerwowego.

Można to przedstawić w skrócie następująco:

• produkowana jest konkretna wydzielina organizmu, która zmienia się w cząsteczkę chemiczna o lotnym charakterze;
• cząsteczka ta trafia do receptora węchowego, a następnie do mózgu, gdzie wywołuje konkretną reakcję.

Na przykład u niektórych zwierząt określony zapach może automatycznie zwiększać zachowanie godowe. U człowieka natomiast feromony mogą wywoływać skojarzenia, emocje, ocenę atrakcyjności i zachowania partnera.

Feromony – znaczenie

Badania nad feromonami zwierzęcymi przyczyniły się do zrozumienia mechanizmów sterujących zachowaniem zwierząt. Zdobytą wiedzę można wykorzystać na przykład w celu ochrony lub przywrócenia biosferze konkretnego gatunku. Feromony znalazły zastosowanie także w wielu działach przemysłu. Klasycznym przykładem są perfumy, w skład których wchodzą feromony zwierzęce (na przykład piżmo, wydzielina gruczołów okołodbytniczych piżmaka, woła piżmowego, kaczki piżmowej i wielu innych zwierząt), które obecnie zastępuje się syntetycznymi odpowiednikami oraz feromonami roślinnymi (takimi jak olejek jaśminowy). Od kilkudziesięciu lat trwają próby wykorzystania feromonów w walce z owadami. Pod względem biologicznym feromony są niezbędne do zachowania prawidłowych funkcji rozmnażania, ponieważ pomagają dobrać się w pary.

Omega 3 – czysty roślinny olej z Pachnotki zwyczajnej
Omega 3 to naturalny produkt zawierający w swoim składzie czysty, roślinny olej, z pełniącymi istotną rolę w odżywianiu człowieka kwasami tłuszczowymi Omega 3. Stanowi wsparcie dla mózgu i odpowiada za jego prawidłową pracę. Dodatkowo wspiera odporność
Zobacz tutaj ...

Bibliografia

1. Max A., Feromony u ssaków – ewolucyjny klucz do rozmnażania płciowego, Życie Weterynaryjne • 2022 • 97(5).
2. Antkiewicz M., Dziurdzia A., Sochaj A., Mika M., Feromony – unikalny język świata przyrody, Problemy Nauk Biologicznych, 1/2008.