Słowo „autyzm” wywodzi się z greckiego „eaftismos”, czyli „zamknięty w sobie” lub autos, czyli „sam”. Pojęcie autyzm po raz pierwszy zostało użyte w 1910 roku. Współcześnie stosuje się raczej wyrażenie „spektrum autyzmu”. Stanowi neurotypowy sposób funkcjonowania mózgu, który wpływa na to, jak dana osoba odbiera świat, komunikuje się i nawiązuje relacje. Nie jest chorobą, więc nie wymaga leczenia, to po prostu indywidualne zróżnicowanie charakteru.
Czym jest autyzm?
Zgodnie z zawartą w ICD-10 definicją, autyzm to „grupa zaburzeń charakteryzujących się jakościowymi odchyleniami od normy w zakresie interakcji społecznych i wzorców komunikacji oraz ograniczonym i stereotypowym repertuarem zainteresowań i aktywności. Te jakościowe nieprawidłowości stanowią podstawową cechę funkcjonowania jednostki we wszystkich sytuacjach”. Autyzm określany jest jako całościowe zaburzenie rozwoju (właśnie spektrum), w którym wyróżnia się następujące grupy:
- autyzm dziecięcy;
- autyzm atypowy;
- zespół Retta;
- inne dziecięce zaburzenia dezintegracyjne;
- zaburzenia hiperkinetyczne z twarzyszącym upośledzeniem umysłowym i ruchami stereotypowymi;
- inne całościowe zaburzenia rozwojowe;
- nieokreślone całościowe zaburzenia rozwojowe.
Obraz kliniczny autyzmu może być więc mocno zróżnicowany. Do zdiagnozowania spektrum autyzmu współcześnie niezbędne jest pojawienie się co najmniej 6 cech wymienionych w punktach (w tym co najmniej dwie w punkcie 1 i po jednej z punktu 2):
- Stałe nieprawidłowości w obszarze „komunikacji społecznej i interakcji: a) wyraźne deficyty w komunikacji werbalnej i niewerbalnej wykorzystywanej w interakcjach społecznych, b) brak wzajemności społecznej, c) nieumiejętność rozwijania i utrzymywania relacji z rówieśnikami właściwej dla poziomu rozwoju;
- Ograniczone, powtarzalne wzorce zachowań, zainteresowań i aktywności objawiające się poprzez co najmniej dwa z poniższych objawów: a) stereotypowe zachowania motoryczne lub werbalne lub nietypowe zachowania sensoryczne, b) nadmierne przywiązanie do rutyny i zrytualizowanych wzorców zachowania, c) ograniczone zainteresowania;
- Objawy muszą wystąpić we wczesnym dzieciństwie (ale mogę nie manifestować się w pełni dopóki oczekiwania społeczne nie przekroczą ograniczonych możliwości dziecka).
Jakie są więc – mówiąc w znacznym skrócie – objawy typowe dla autyzmu? Można wymienić je następująco:
- inny sposób przetwarzania bodźców – dźwięki, światło czy dotyk mogą być odbierane intensywniej lub słabiej;
- specyficzny styl komunikacji – niektóre osoby mówią dużo, inne mało lub wcale. Często preferują jasne, dosłowne komunikaty;
- silne zainteresowania – potrafią bardzo głęboko angażować się w wybrane tematy, inne całkowicie ignorując;
- potrzeba rutyny – zmiany mogą być trudniejsze do przetworzenia.
Co bardzo ważne i o czym należy bezwzględnie pamiętać, autyzm nie oznacza braku inteligencji czy braku emocji. Osoby autystyczne mogą być niezwykle kreatywne, logiczne, spostrzegawcze i empatyczne — po prostu wyrażają to w nieco odbiegający od norm społecznych sposób.
Skąd się bierze autyzm?
Autyzm definiowany jest jako całościowe zaburzenie rozwoju, które przejawia się w specyficznym funkcjonowaniu dziecka. Przejawia się już we wczesnym dzieciństwie, w pierwszych 36. miesiącach życia. Zjawisko to nie ma jednej przyczyny. Stanowi rezultat złożonego połączenia czynników biologicznych, genetycznych i środowiskowych, które wpływają na rozwój mózgu jeszcze przed urodzeniem. Wyróżnia się wśród nich:
- czynniki genetyczne – ryzyko wystąpienia autyzmu u dziecka jest większe, jeśli jedno z rodziców również zmaga się z taką sytuacją;
- wczesny rozwój mózgu – autyzm wiąże się z innym sposobem tworzenia połączeń neuronalnych. Różnice te powstają bardzo wcześnie, często w pierwszych tygodniach ciąży, choć nie wynika to z żadnych patologicznych czynników wewnętrznych lub zewnętrznych oddziałujących na kobietę ciężarną lub płód.
Niektóre źródła podają, że starszy wiek rodziców i komplikacje okołoporodowe mogą zwiększać ryzyko autyzmu, choć nie zostało to naukowo potwierdzone. Z całą pewnością spektum autyzmu nie jest spowodowane dietą, wychowaniem, szczepieniami, stresem u kobiety ciężarnej bądź ekspozycją na współczesne ekrany.
Autyzm – co dalej?
Jeśli u dziecka został zdiagnozowany autyzm, rodzice powinni u specjalisty lub samodzielnie szczegółowo zapoznać się z przebiegiem i specyfiką tego spektrum, by jeszcze lepiej zrozumieć swoją pociechę. Zdecydowanie łatwiej jest wówczas wyjaśnić innym, co pomaga, a co przeszkadza w rozwoju i komunikacji z dzieckiem. Dodatkowo można przestać obwiniać siebie za trudności, które wynikają z neurotypowości, a nie „złego charakteru”. Wsparcie dziecka może wyglądać różnie. Często jest to terapia wspierająca funkcjonowanie (np. praca nad komunikacją, planowaniem, regulacją emocji), dostosowania w szkole lub pracy, grupy wsparcia dla osób w spektrum lub rodziców. Celem nie jest „wyeliminowanie autyzmu”, tylko ułatwienie życia takiej osobie.
Dzieci z autyzmem dobrze reagują na zajęcia integracji sensorycznej, co ułatwia im rozwój na każdym etapie. Także w warunkach domowych warto dbać o tworzenie odpowiedniej atmosfery, która może obejmować ograniczenie hałasu, możliwość odpoczynku od bodźców, przewidywalność i jasne zasady.
Bibliografia
- Drzazga-Lech M., Kłeczek M., Ir M., Różne sposoby definiowania autyzmu: przegląd stanowisk, 6/2024.
- Chrościńska-Krawczyk M., Jasiński M., Autyzm dziecięcy – współczesne spojrzenie, Neurologia Dziecięca, 19/2010.
- Bołtuć N., Dworzańska M., Spektrum autyzmu, Częstochowa 2022.
Zostaw komentarz